Kur po hidhte hapat e tij të fundit para se të linte Hënën, komandanti i Apollo 17, Gene Cernan, pati disa fjalë prekëse për t’i thënë në përfundim: “Ne largohemi siç erdhëm dhe, nëse Zoti do, do të kthehemi, me paqe dhe shpresë për gjithë njerëzimin”.

Ishte 14 dhjetor 1972, dhe Cernan e dinte se gjurmët e tij do të ishin të fundit që do të mbeten në sipërfaqen hënore për një kohë, sepse misionet e planifikuara të Apollo që do të pasonin — 18, 19 dhe 20 — ishin anuluar prej kohësh. Por ai ndoshta nuk do të kishte menduar se, mbi 50 vjet më vonë, fjala e tij do të qëndronte si fjala e fundit e thënë nga një njeri mbi Hënë.

Artemis II, që NASA e nisi më 1 prill pas vonesave të fundit të testimeve, do të kryejë një kalim pranë Hënës, në vend të një uljeje. Megjithatë, misioni do të shënojë udhëtimin e parë të njerëzimit në afërsi të Hënës që nga Apollo 17, shkruan CNN.

Pra, pse ka marrë kaq shumë kohë që astronautët të kthehen?

“Përgjigja e shkurtër për këtë pyetje është vullneti politik”, tha Teasel Muir-Harmony, historiane e shkencës dhe teknologjisë dhe kuratore e Apollo Collection në Smithsonian National Air and Space Museum në Uashington, DC.

“Duhet shumë vullnet politik për të dërguar njerëz në Hënë. Këto janë investime kombëtare shumë komplekse, jashtëzakonisht të kushtueshme. Duhet të jenë një prioritet për një periudhë të gjatë kohore”.

Që nga përfundimi i programit Apollo për shkak të prerjeve buxhetore, kanë ekzistuar disa iniciativa të tjera federale për të dërguar sërish njerëz në Hënë, shtoi Muir-Harmony.

“Por ajo që ka ndodhur është se me ndryshimin e administratave presidenciale, kanë ndryshuar edhe prioritetet hapësinore për këto programe të mëdha. Dhe kështu nuk kemi parë një vullnet politik të qëndrueshëm për të ndjekur një program që do të kërkonte shumë vite, fonde të konsiderueshme dhe shumë burime në përgjithësi”.

Les Johnson, ish-teknolog kryesor në NASA që punoi në agjenci për mbi tre dekada, ra dakord se ndryshimet e shpejta në objektivat politike kanë qenë një faktor kyç:

“Çdo katër deri në tetë vjet, objektivat e NASA-s për fluturimet njerëzore në hapësirë ndryshohen totalisht, në mënyrë radikale”, tha ai.

“Kur u bashkova me NASA-n në vitin 1990, na u dha urdhër nga atëherë Presidenti George H.W. Bush për të shkuar sërish në Hënë. Por kur Presidenti Bill Clinton mori detyrën në 1993, e anuloi këtë. Ai tha, ne do të bëjmë të mundur stacionin hapësinor – mos bëni asgjë që lidhet me kthimin në Hënë”, tha Johnson.

“Ne e bëmë këtë për tetë vjet, dhe pastaj në 2001 erdhi George W. Bush, dhe ai tha, anuloni të gjitha gjërat e tjera dhe le të fokusohemi në kthimin në Hënë. Kështu bëmë, dhe lindi një projekt i quajtur Constellation, i cili mbijetoi gjatë dy mandateve të presidencës së dytë Bush”.

Ky cikël vazhdoi me Barack Obama që zhvendosi prioritetet e NASA-s më shumë drejt marrjes së mostrave nga asteroidët, dhe Presidenti Donald Trump erdhi dhe e ktheu fokusin përsëri te Hëna.

Pastaj, pas vitit 2020, Joe Biden e ndërpreu këtë model.

“Ai ishte presidenti i parë në karrierën time në NASA që nuk ndryshoi gjithçka”, tha Johnson për Biden.

“Ai tha, mua nuk më pëlqyen shumë gjërat që bëri Trump, por mendoj se kthimi në Hënë është një ide e mirë. Le të vazhdojmë thjesht”.

Tani, gjatë mandatit të dytë të Trump, administrata e tij kohët e fundit ka forcuar përsëri synimin për të rikthyer astronautët në sipërfaqen hënore – me qëllim të tejkalojë Kinën në garën e re hapësinore.

Pavarësisht pengesave politike, misionet në Hënë paraqesin edhe një sfidë teknike të jashtëzakonshme.

Sateliti natyror i Tokës ndodhet rreth një çerek milioni milje (mbi 400,000 kilometra) larg, dhe mbi gjysma e të gjitha përpjekjeve për ulje në Hënë kanë dështuar. Programi Artemis – duke përdorur një raketë dhe anije kozmike që kanë kërkuar dy dekada dhe mbi 50 miliardë dollarë për t’u ndërtuar — është përpjekja më e fundit dhe më premtuese e NASA-s për të realizuar këto arritje.

A nuk mund ta rikrijojmë thjesht programin Apollo?

Shumë ngjashmëri mes programeve Apollo dhe Artemis janë të padiskutueshme, përfshirë një përputhje të afërt në profilin e misionit midis Apollo 8 dhe Artemis II, por rikrijimi i programit Apollo sot nuk do të ishte një opsion praktik — apo logjik.

Kanë kaluar kohë të gjata që prej zinxhirit të furnizimeve dhe mjeshtërve të aftë që ndërtonin pajisjet për ato misione hënore të mesit të shekullit të 20-të.

“Një pyetje që njerëzit bëjnë shpesh është ‘çfarë shkoi keq me Apollo?’,” tha Wayne Hale, ish-menaxher i programit të shpellave hapësinore të NASA-s, gjatë një takimi të Komitetit për Eksplorim dhe Operacione Njerëzore.

“Ajo që shkoi keq me Apollo ishte se përfundoi”.

Buzz Aldrin qëndron pranë modulit hënor në sipërfaqen e Hënës gjatë Apollo 11. NASA

Një nga legjendat e përmendura shpesh rreth Apollo-s është se anijet dhe raketat e programit kontrolloheshin nga kompjutera më pak të fuqishëm se një telefon inteligjent modern. Dhe NASA ka përdorur shumë nga këto përparime teknologjike, veçanërisht në eksplorimin robotik të botëve të tjera.

Por fluturimi në hapësirë – dhe veçanërisht fluturimi njerëzor, është tepër kompleks, i rrezikshëm dhe i shtrenjtë për të përkthyer drejtpërdrejt përparimet kompjuterike në misione hënore më të lehta dhe më të lira.

Teknologjia me të cilën njerëzit e zakonshëm ndërveprojnë në Tokë ka gjithashtu përfitimin e testimit nga miliona përdorues dhe përmirësimit për dekada prodhimi masiv.

Misionet komplekse drejt hapësirës së thellë, megjithatë, kërkojnë kontrata miliarda dollarëshe dhe vite pune të vazhdueshme drejt të njëjtit qëllim – një skenar që ka qenë i vështirë për t’u realizuar që prej Apollo-s, pasi administratat presidenciale kanë nisur dhe ndalur programe të ndryshme kryesore të eksplorimit njerëzor.

Programi Artemis është programi më i suksesshëm hënor që Shtetet e Bashkuara kanë pasur për dekada, vuri në dukje Casey Dreier, shef i politikës hapësinore në The Planetary Society, një organizatë jofitimprurëse që promovon eksplorimin – “sepse ai ende ekziston”.

Në nivel teknik, ndryshimet midis anijeve të Apollo-s dhe Artemis janë të mëdha. Për fillim, kompjuterat e fluturimit të Orion-it janë 20,000 herë më të shpejtë dhe kanë 128,000 herë më shumë memorie se makina e vetme që udhëhoqi Apollo-n.

Kapsula Orion ofron ekuipazhit — i rritur nga tre në katër anëtarë — më shumë hapësirë dhe mundësi për ushtrime dhe argëtim. Dhe një tualet shumë më të mirë. “Me programin Apollo, astronautët përdornin një pajisje mbledhëse të mbeturinave që ishte si një qese plastike me një rim, dhe ata duhej ta vendosnin mbi vete. Nuk ishte përvojë e këndshme”, tha Muir-Harmony.

Në Orion, që ka rreth një të tretën më shumë hapësirë të banueshme se Apollo, ekuipazhi do të shijojë luksin e një banjoje të vërtetë.

“Është një dhomë e vogël e futur në anijen kozmike ku ata mund të hyjnë”, tha Muir-Harmony.

“Duket si një dollap i vogël ose një kabinë telefoni. Është e vogël, por ka pak privatësi, gjë që është shumë e rëndësishme kur ke një ekuipazh që përbëhet nga meshkuj dhe femra”.

Gjatë epokës Apollo, shtoi ajo, çështja e banjove ishte pjesë e diskutimeve mbi atë nëse femrat duhej të bëheshin astronautë.

“Programi sovjetik pati një grua që fluturoi në hapësirë 20 vjet para Shteteve të Bashkuara. Por disa njerëz thanë se dizajnimi i teknologjisë së banjove për gratë në hapësirë do të ishte tepër i komplikuar”, tha Muir-Harmony.

“Mund të debatohet për këtë, por është e rëndësishme të mendohet për privatësinë kur ke një ekuipazh të përzier meshkuj dhe femra, dhe ata arritën ta realizojnë këtë me dizajnin e kapsulës Orion”.

Banjot në hapësirë kanë përparuar shumë që nga Apollo. Për shembull, Stacioni Ndërkombëtar Hapësinor ka një kabinë relativisht të bollshme për larje dhe përdorim të tualetit. Dhe kapsula SpaceX Crew Dragon, e cila që nga 2020 ka transportuar astronautët nga dhe në laboratorin në orbitë, ka një zonë të vogël private me tualet me vakum.

Një qëllim i ri

Qëllimet e dy programeve janë gjithashtu dukshëm të ndryshme. Apollo tashmë kishte arritur misionet “flamuj dhe gjurmë” një herë e përgjithmonë, tha Hale.

Tani, NASA dëshiron të krijojë infrastrukturën që do t’i lejojë astronautët të jetojnë dhe të punojnë në një bazë hënore – duke krijuar në fund një prani të qëndrueshme dhe të përhershme njerëzore në Hënë.

“Kjo do të thotë se anijet e uljes që po zhvillohen janë të dizajnuara për të qëndruar më shumë se një ditë. Ato janë pjesë e një arkitekture ose sistemi më të madh që në fund do të ketë habitat në Hënë”, tha Johnson, duke shtuar se edhe pse fluturimi i ardhshëm i Artemis II kujton Apollo 8, programet do të ndahen dukshëm pas këtij misioni.

Rritja e industrisë komerciale hapësinore ka ndihmuar në këtë shtytje vendimtare për të rishikuar planet për Hënën, sipas Brian Odom, historianit kryesor të NASA-s.

Gjurmë e çizmes së një astronauti në tokën hënore, e fotografuar gjatë misionit Apollo 11.

“NASA tani është një klient i industrisë private, ku kemi SpaceX, Boeing dhe Blue Origin. Ky është një faktor që ka mundësuar progresin tonë”, tha Odom.

SpaceX është ndër partnerët më të mëdhenj, dhe CEO-ja e saj, Elon Musk, kohët e fundit njoftoi një ndryshim dramatik në fokusin e kompanisë, nga prioriteti për të dërguar njerëz në Mars, drejt ndërtimit të “një qyteti vetë-rritës në Hënë”.

Megjithatë, shtoi Odom, kthimi në Hënë gjithmonë ka qenë i varur nga disa faktorë që të bien në vend.

“Hapësira është shumë e vështirë dhe kërkon shumë gjëra që të bashkohen në të njëjtën kohë. Angazhimet komerciale, angazhimet ndërkombëtare dhe tani qeveria – të tre së bashku, janë ato që kanë mundësuar arritjen e këtij qëllimi”, tha ai.

“Ka qenë një rrugë e gjatë, por kthimi ka qenë gjithmonë një strategji, dhe ka dalë në dritë në disa momente të ndryshme. Tani kemi infrastrukturën në vend, kemi partnerët në vend — dhe po bëhet e mundur”.

Rëndësi e veçantë ka se prania e gjatë njerëzore në sipërfaqen hënore do të përfitojë edhe nga përvoja e fituar nga programet që pasuan epokën Apollo, si Stacioni Ndërkombëtar Hapësinor, ku njerëzit kanë pasur një prani të përhershme për mbi 25 vjet.

“Kthimi në Hënë do të kërkojë qëndrime afatgjata në sipërfaqen hënore, dhe kështu kuptimin e ndikimeve të jetesës në hapësirë mbi trupin e njeriut”, tha James W. Head, profesor kërkues i shkencave të Tokës, mjedisit dhe planetëve në Brown University, i cili ka punuar në programin Apollo.

“Dhe misionet robotike që janë kryer ndërkohë, si Lunar Reconnaissance Orbiter i NASA-s, kanë dhënë informacion mbi vendet ku mund të gjenden burimet e nevojshme për të mbështetur praninë njerëzore, duke treguar mundësinë e burimeve uji të kapura në polet hënore”.

Dhe nëse udhëheqësit botërorë kanë nevojë për motivim shtesë, Head shtoi se ata duhet të shohin fjalët e komandantit të Apollo 16, John Young, i cili para se të pensionohej në 2004 u pyet për çfarë vlente të shpenzohej para për të shkuar në Hënë.

“Historia gjeologjike e Tokës është mjaft e qartë: Ajo thotë, sinqerisht, se speciet që jetojnë vetëm në një planet nuk mbijetojnë”, tha Young.

Presioni gjeopolitik

Programi Apollo duhej të përballonte afatin që vendosi Presidenti John F. Kennedy, i cili në 1961 deklaroi për Kongresin synimin e tij për të ulur një njeri në Hënë përpara se të përfundonte dekada. Ai donte të mposhte Bashkimin Sovjetik, i cili tashmë kishte dërguar një satelit dhe një njeri në orbitë para SHBA-së.

“Një element kritik për të kuptuar garën e hershme hapësinore dhe pse Shtetet e Bashkuara dërguan njerëz në Hënë ishte konteksti i Luftës së Ftohtë, dhe konkurrenca për zemrat dhe mendjet e botës”, tha Muir-Harmony.

Wernher von Braun (majtas), drejtori i Qendrës së Fluturimeve Hapësinore Marshall të NASA-s, dhe Presidenti John F. Kennedy në Cape Canaveral, Florida, në nëntor 1963. /NASA

“Shtetet e Bashkuara ishin shumë të shqetësuara për ndikimin sovjetik, veçanërisht në vendet e sapoformuara. Eksplorimi hapësinor shihej si një mjet shumë i rëndësishëm ndikimi ndërkombëtar”.

Sot, Shtetet e Bashkuara e konsiderojnë Kinën rivalin e tyre kryesor, dhe qeveria ka kërkuar aleatë për të bashkëngjitur vizionin e saj për të ardhmen e eksplorimit hënor përmes një serie marrëveshjesh ndërkombëtare të quajtura Artemis Accords, ku tani kanë aderuar mbi 60 vende.

Këto marrëveshje jo të detyrueshme përcaktojnë një qasje të sigurt, paqësore dhe të qëndrueshme ndaj eksplorimit civil të hapësirës. Ato bazohen mbi Traktatin e Hapësirës së Jashtme 1967, i cili thotë se asnjë komb nuk mund të pretendojë territor në hapësirë si të vetin ose ta përdorë për armë masive.

Megjithatë, Artemis Accords nuk u negociuan në mënyrë multilaterale si Traktati i Hapësirës, dhe disa analistë argumentojnë se ato shkelin disa parime të tij, për shembull duke lejuar minierat komerciale në Hënë.

Kthimi në Hënë për një prani afatgjatë dhe ndertimi i infrastrukturës në mjedisin hënor nuk do të ishte i qëndrueshëm për një vend të vetëm, tha Odom.

“Mendoj se kjo është ajo që bën që Artemis Accords të jenë kaq të mirë — ato krijojnë një kornizë mundësish, por gjithashtu theksojnë se kjo është për njerëzimin, jo vetëm për një komb”.

Megjithatë, edhe pse asnjë vend tjetër nuk ka qenë afër të dërgojë një mision të ekuipazhuar në Hënë, Kina gjithashtu ka plane konkrete për ta bërë këtë deri në 2030 — dhe nuk është nënshkruese e Artemis Accords.

“Mund të ketë perceptimin se SHBA-ja është në një garë me Kinën për Hënën”, tha Odom.

“Ndoshta ka një garë të dytë hapësinore, por mendoj se kjo gjithmonë do të balancohet me kuptimin e rrezikut, diçka që kishte qenë problematike në vitet e para të Apollo-s, kur ideja se duhej ta bëje përpara përfundimit të dekadës u bë një drejtues kryesor, dhe mund të ketë kushtuar jetën e tre ekuipazheve,” shtoi ai, duke iu referuar aksidentit të Apollo 1 në 1967, që vrau të tre anëtarët e ekuipazhit pasi shpërtheu një zjarr në kabinë gjatë provës për nisjen.

Që nga Apollo, vuri në dukje Odom, katastrofat e Challenger dhe Columbia gjithashtu forcuan një qasje më të balancuar ndaj rrezikut: “Kemi marrë kaq shumë mësime në mënyrë të vështirë, dhe tani ato mësime po aplikohen”.