Presidenti i Turqisë, Recep Tayyip Erdogan, e ka quajtur kontrollin e lindjeve një “tradhti”, ndërsa rënien e natalitetit në vendin e tij një “katastrofë”.
Për pjesën më të madhe të 23 viteve si politikani kryesor i Turqisë, ai u ka bërë thirrje turqve të kenë më shumë fëmijë dhe ka promovuar familjen tradicionale, ku baballarët sigurojnë të ardhurat dhe nënat përqendrohen te shtëpia – me tre fëmijë, në mos më shumë.
“Pse të mos keni të paktën katër ose pesë fëmijë?”, tha së fundmi Erdogani.
Më shumë lindje, sipas tij, do ta fuqizonin Turqinë që “të ecë drejt së ardhmes më e fortë”.
Por thirrja e tij nuk po funksionon.
Norma totale e fertilitetit në Turqi – apo numri mesatar i fëmijëve që pritet të lindë një grua – ka qenë në rënie për më shumë se një dekadë.
Tani ajo është dukshëm nën nivelin 2.1 që nevojitet për ta mbajtur popullsinë stabile pa migrim, e lëre më për ta rritur atë.
Demografët ia atribuojnë këtë rënie faktorëve të zakonshëm që shihen në shumë vende të botës: urbanizimit, ndryshimit të stilit të jetesës dhe përhapjes së arsimit të lartë, sidomos te gratë.
Ata fajësojnë gjithashtu ekonominë e formësuar nga politikat ekonomike të Erdoganit.
Inflacioni vazhdimisht i lartë dhe pagat e ulëta kanë bërë që shumë familje ta kenë të vështirë të përballojnë banimin, kujdesin për fëmijët dhe nevoja të tjera bazike.
“Ushqimi është shumë i shtrenjtë”, tha Cigdem Akyuz, 41 vjeçare, nënë e dy fëmijëve në Stamboll.
Ajo tha se kishte dashur një fëmijë të tretë, por e kishte parë si të papërballueshme financiarisht. Ajo e konsideroi jorealiste thirrjen e Erdoganit për më shumë fëmijë.
“Ai vazhdon të thotë: ‘Bëni më shumë fëmijë! Bëni tre fëmijë!’”, tha ajo. “Si është e mundur kjo?”
Shumë vende, përfshirë SHBA-të dhe Korenë Jugore, po përballen me rënie të natalitetit, duke ngritur frikën te politikëbërësit se popullsia në plakje do të shkaktojë mungesë fuqie punëtore, falimentim të fondeve pensionale dhe dobësim të ekonomive.
Por pak prej këtyre vendeve kanë liderë kaq të fuqishëm që, si Erdogani, e kanë bërë mision personal bindjen e njerëzve për të pasur më shumë fëmijë.
Analistët thonë se Erdoganin nuk e shtyjnë vetëm shqetësimet ekonomike, por edhe një vizion konservator islamik për shoqërinë turke. Objektivat e tij përjashtojnë çiftet që nuk duan fëmijë dhe çiftet L.G.B.T.Q. që duan.
Ato gjithashtu lënë pak hapësirë për gratë e përqendruara në karrierë, siç e bëri të qartë Erdogani para një audience të madhe në Parlament, gjatë mirëpritjes së një ligjvënësi të ri në partinë e tij në vitin 2022.
“Fëmijë, sa keni?”, e pyeti Erdogani deputetin Mehmet Ali Celebi, në një bisedë të transmetuar në televizion.
“Një”, u përgjigj Celebi.
Presidenti u vrenjt.
Celebi shikoi nga gruaja e tij, që qëndronte krenare pranë tij, dhe tha se ajo kishte karrierë – dhe doktoraturë.
Presidenti nuk mbeti i impresionuar.
“Karriera është të kesh fëmijë”, tha Erdogani. “Duhet t’i rrisim numrat”.
Edhe pse norma e fertilitetit në Turqi nuk është ndër më të ulëtat në botë, rënia e saj ka qenë e shpejtë. Në fillim të viteve 2000, ajo qëndronte dukshëm mbi 2.1, nivel që demografët e quajnë niveli i zëvendësimit.
Norma arriti kulmin për herë të fundit në vitin 2014. Në vitin 2017 ra nën nivelin e zëvendësimit. Në vitin 2024, viti i fundit për të cilin qeveria publikoi statistika, ajo arriti nivelin më të ulët historik prej 1.48.
Me shpresën për ta kthyer prirjen demografike, qeveria e Erdoganit ka nisur iniciativa për të nxitur lindjet. Viti 2025 u shpall “Viti i Familjes”. Ndërsa këtë vit fillon “Dekada e Familjes dhe Popullsisë”, që do të zgjasë deri në vitin 2035.
Këtë muaj, qeveria e zgjati lejen prindërore për nënat nga 16 në 24 javë dhe për baballarët nga pesë në 10 ditë. Politika të tjera të reja u japin prindërve rreth 110 dollarë për lindjen e fëmijës së parë. Familjet mund të marrin pagesa mujore nëse kanë më shumë se një fëmijë: 33 dollarë për të dytin dhe 110 dollarë për secilin tjetër. Çiftet e reja mund të aplikojnë edhe për kredi pa interes për të mbuluar shpenzimet e martesës.
Prindërit me të cilët u bënë intervista thanë se këto stimuj janë shumë të vegjël për të ndikuar në planifikimin familjar, duke pasur parasysh sa të shtrenjta janë bërë gjërat bazike. Inflacioni vjetor në Turqi nuk ka rënë nën 30 për qind për më shumë se katër vjet dhe në disa raste ka kaluar mbi 80 për qind, duke gërryer buxhetet familjare.
“Mjafton vetëm për pelena”, tha Zahide Erte, 38 vjeçare, e cila merr 110 dollarë në muaj nga qeveria për fëmijën e saj të katërt, një djalë 8-muajsh. Fëmijët e saj të tjerë kishin lindur para nisjes së programit të stimulimit.
Ajo tha se nuk punon jashtë shtëpisë, ndërsa bashkëshorti i saj, që punon në një fabrikë rrobash, fiton afër pagës minimale prej 625 dollarësh në muaj, si rreth gjysma e punëtorëve turq. Muajin e kaluar, një sindikatë e madhe turke deklaroi se inflacioni e ka bërë pagën minimale “të pamjaftueshme për të përmbushur nevojat bazike”.
Fëmijët e zonjës Erte ndjekin shkolla publike falas dhe familja zotëron një apartament me dy dhoma gjumi, por hapësira është e ngushtë. Prindërit flenë me foshnjën në një dhomë; vajzat, 6 dhe 16 vjeç, flenë në tjetrën; ndërsa djali 13-vjeçar fle në dhomën e ndejës. Ata nuk kanë mundësi të zhvendosen në një banesë më të madhe.
“Më parë dilnim për të ngrënë jashtë një herë në muaj”, tha ajo. “Tani nuk mundemi.”
Demografët shprehën dyshime se stimujt e qeverisë do të ndikojnë shumë në normën e fertilitetit.
“Pres që këto masa nuk do ta ndryshojnë lojën”, tha Sutay Yavuz, sociolog në Universitetin e Shkencave Sociale në Ankara.
Turqit sot, tha ai, kanë më shumë gjasa se brezat e mëparshëm të jetojnë në qytete, të kenë diploma universitare dhe të duan të ndërtojnë karrierë para se të kenë fëmijë. Kjo ka rritur moshën e martesës dhe ka ulur numrin e fëmijëve që kanë çiftet.
“Familjet e reja turke të brezit të ri po shndërrohen në familje me një fëmijë”, tha ai. “Ideali është një familje me dy të ardhura dhe një fëmijë”.
Erdogani, i cili ka katër fëmijë, u bën thirrje turqve prej vitesh të kenë të paktën tre. Por edhe zyrtarët që punojnë për politikat familjare nuk e kanë ndjekur këtë thirrje.
Ministrja turke e Familjes dhe Shërbimeve Sociale, Mahinur Özdemir Göktaş, nuk pranoi të intervistohej. Në një intervistë televizive në mars, ajo e quajti çështjen e popullsisë “çështje mbijetese”.
“Fortesa jonë më e fortë është familja”, tha ajo, duke theksuar se Turqia kishte përjetuar për 27 vjet një rënie të lindjeve që vendeve të tjera u kishte marrë nëntë dekada.
Ajo ka dy fëmijë.
Në një intervistë për The New York Times, Leyla Sahin Usta, deputete e lartë e Partisë për Drejtësi dhe Zhvillim të Erdoganit, tha se rritja e natalitetit është sfidë afatgjate.
“Ne ekzistojmë si forcë falë popullsisë sonë të re dhe duam ta ruajmë atë, sa i përket fuqisë punëtore, ekonomisë dhe dinamizmit”, tha ajo.
Ajo pranoi se njerëzit më të pasur, si ajo vetë, priren të kenë më pak fëmijë. E trajnuar si mjeke para se të hynte në politikë, ajo tha se ka dy fëmijë — mjaftueshëm për ta zëvendësuar veten dhe bashkëshortin, por jo për ta rritur popullsinë.
Megjithatë, ajo tha se të tjerët duhet të kenë tre fëmijë.
“Njerëzit duhet ta përqafojnë vetëdijen se vendi dhe kombi kanë nevojë për këtë”, tha ajo.
Prindërit që kanë ndjekur këshillat e Erdoganit thanë se jeta është e vështirë.
“Mbijetojmë, por nëse më pyet a shkojmë në pushime, do të them jo”, tha Fatma Avci, 39 vjeçare, e cila ka dy djem, 10 dhe 14 vjeç, dhe një vajzë 13-vjeçare.
Bashkëshorti i saj është elektricist dhe ajo hoqi dorë nga puna për t’i rritur fëmijët, të cilët janë shumë të rritur për të përfituar nga pagesat qeveritare.
Familja jeton në një apartament me një dhomë gjumi, tha ajo, më i madhi që mund ta përballojnë. Ajo dhe bashkëshorti flenë në dhomën e gjumit. Fëmijët flenë në kauçë dhe në një krevat marinari në dhomën e ndejës.
“Shikojmë televizor së bashku në mbrëmje dhe pastaj të gjithë flemë në të njëjtën kohë”, tha ajo. “Nëse më pyet a mund të pres mysafirë, nuk mundem.”
Sa fëmijë do t’u rekomandonte çifteve të reja?
“Maksimumi dy në kushtet aktuale”, tha ajo. “Sepse është shumë e vështirë.”









