Në një qoshe të Amerikës së mesit të shekullit XX, ku kornizat ishin të ngurta dhe kanavacat zakonisht rrinin në heshtje, një burrë me sytë e mjegullt nga alkooli dhe shpirtin e lyer me zjarr, vendosi t’i hiqte kufijtë artit. Ai nuk pikturonte. Ai rrëfehej. Dhe në çdo pikë bojë që binte nga furça e tij, kishte një goditje zemre, një ulërimë që nuk mund të thuhej me fjalë.
Jackson Pollock (1912 – 1956) – është një emër që nuk qëndron mbi telajo, por që e shpërthen atë. Nuk kishte formë, sepse forma për të ishte burg. Ai kërkonte lirinë absolute – atë që s’e jep as qeveria, as feja, as dashuria: por vetëm një përballje e zhveshur me vetveten. Dhe për Pollock-un, kjo përballje ndodhte vetëm kur ngrihej mbi telajo si një shenjtor i dehur dhe e shkundte botën me krahët e tij.
Ai nuk ishte mjeshtër i harmonisë, por profet i rrëmujës. Telajo nuk ishte më një sipërfaqe, por një fushë beteje, ku boja nuk vendosej, por hidhej, pëlcaste, derdhej si një lumë i rrëmbyeshëm që s’dinte të ndalej. Ai shpiku një mënyrë tjetër për të parë: dripping – por më shumë se teknikë, ishte ritual. Pikturat e tij nuk shikoheshin, ato dëgjoheshin. Dëgjoheshin si zhurma e jetës që nuk pushoi kurrë së lëvizuri brenda tij.
Në to nuk kishte figurë, as subjekt, as kompozim klasik – por kishte frymë, kaos, impuls. Një rrjetë e tërë linjash, rrathësh, pika që duket sikur janë vendosur rastësisht, por që mbajnë një gravitet të padukshëm. Aty është pasiguria e njeriut modern, ankthi ekzistencial, drita që nuk bie në qendër por që shpërbëhet në mijëra rrjedhje.
Ai ishte shpesh i rrënuar – nga vetja, nga alkooli, nga fama. Njeriu që kërkonte të kapte për pak çaste përjetësinë në një akt të çmendur krijimi, e gjeti veten duke rënë nëpër greminat e asaj që nuk mund ta kontrollonte: veten. Ai vdiq në një aksident tragjik, siç i ndodh shpesh atyre që jetojnë në kufirin mes ekstazës dhe shkatërrimit.
Por, Pollock nuk iku – sepse nuk është një emër në histori arti. Ai është një tronditje në vetë idenë e artit. Ai është çasti kur shpërthen forma, kur rrënohet kuptimi, kur arti nuk është më dekor, por shpërthim – një akt ekzistencial ku njeriu kërkon të gjejë veten, ose të humbasë përfundimisht.
Në një botë që kërkon rregull, Pollock guxoi të na tregojë kaosin tonë të brendshëm – jo për ta rregulluar, por për ta pranuar. Dhe në atë pranim, ndoshta, fshihet forma më e thellë e bukurisë.
Në hijen e Nietzsches dhe rrënjët e humbjes së kuptimit
Nëse do të duhej të vendosnim një filozof pranë Jackson Pollock-ut, ai do të ishte Friedrich Nietzsche – jo vetëm për shkak të rebelimit kundër formës, por për mënyrën se si të dy e kuptuan artin si akt shpëtimi në një botë pa Zot. “Nëse shikon për shumë kohë në një humnerë, edhe humnera do të fillojë të shikojë ty”, thoshte Nietzsche. Dhe Pollock nuk e shmangu shikimin. Ai hyri në humnerën e vetvetes me bojë në duar dhe shpirt të zhveshur, duke dashur jo ta ndriçojë errësirën, por ta bëjë të dëgjohet.
Në veprën “No. 5, 1948”, nuk gjejmë një pemë, një njeri apo një horizont, por një univers që duket se është në trazim të përjetshëm. Nuk është vetëm një pikturë – është një hartë e ankthit të qenies, një piskamë e padëgjuar që është kthyer në formë vizuale. Çdo vijë është si një mendim që nuk mund të përfundohet, si një kujtim që shfaqet e humbet pa paralajmërim. Pikërisht këtu, Pollock afrohet me Kierkegaard-in, filozofin e ankthit dhe të vetmisë. Ai nuk kërkon zgjidhje, por pranon absurditetin si pjesë të natyrshme të jetës.
“Blue Poles” (1952) – një tjetër vepër monumentale – është ndoshta kulmi i ballafaqimit të tij me rregullin dhe kaosin. Aty ndihen tensionet: midis dritës dhe errësirës, midis përpjekjes për të mbajtur boshtin dhe rrezikut për të humbur kontrollin. Shtyllat blu në mes të rrëmujës duken si përpjekje për të vendosur një rend, por një rend që nuk është kurrë i qëndrueshëm. Ato janë figura të fatit, ndoshta perënditë e një bote që nuk i dëgjon më thirrjet e njeriut.
Më shumë se një piktor: një medium
Pollock shpesh thoshte se nuk mendonte kur pikturonte – ai thjesht ndodhej aty, në akt. Ishte mediumi përmes të cilit forcat e pavetëdijshme – ndoshta edhe vetë arketipat jungianë – merrnin formë. Në këtë kuptim, Pollock nuk është krijuesi, por rruga përmes së cilës krijimi ndodh. Ai nuk donte të kontrollonte kanavacën, por të humbiste veten në të. Ai kërkonte një lidhje të papërkthyeshme me natyrën, jo natyrën si peizazh, por si energji – si çrregullim kozmik i pashpjegueshëm që flet përmes kaosit të tij vizual.
Fund i paqartë, por i ndritshëm në thellësi
Pollock vdiq në një aksident automobilistik në vitin 1956, në moshën 44-vjeçare. Shpejtësia, dehja, pasiguria – të gjitha ishin pjesë e itinerarit të tij shpirtëror. Ai nuk deshi të bëhej shembull – deshi vetëm të bëhej i vërtetë. Dhe në vërtetësinë e tij, në atë brutalitet të ndjenjave të pambrojtura, e gjejmë diçka që s’ka emër: ndoshta të vërtetën për njeriun modern.
Jackson Pollock nuk na mësoi se si të shohim bukurinë, por se si ta pranojmë rrëmujën, ankthin, dhe përplasjet e brendshme si pjesë të natyrshme të ekzistencës. Në këtë kuptim, ai mbetet jo vetëm një revolucionar i artit bashkëkohor, por një dëshmitar i një epoke që humbi hyjninë dhe u përball vetëm me vetveten – me gjithë dridhjen dhe dritën që kjo përballje sjell.
