Kur tashmë misioni Artemis II i NASA-s ka nisur një udhëtim 10-ditor rreth Hënës, ekuipazhi mund të shohë tipare në sipërfaqen hënore që asnjë njeri tjetër nuk i ka parë me sy të lirë.

Ndërsa astronautët kalojnë pranë anës së largët misterioze të Hënës, e cila gjithmonë është e kthyer larg Tokës, ata do të shohin një pjesë të saj që astronautët e Apollo-s nuk mundën ta shihnin për shkak të orbitave të kapsulave të tyre.

Misioni historik shënon herën e parë që njerëzit i afrohen Hënës pas më shumë se 50 vitesh — dhe do të nisë një valë të re eksplorimi hënor që mund të japë përgjigje për pyetje të vjetra rreth satelitit natyror të Tokës.

Anëtarët e ekuipazhit të Artemis II, astronauti i NASA-s Reid Wiseman (në plan të parë) dhe astronauti i Canadian Space Agency Jeremy Hansen ushtrojnë fotografinë hënore para misionit.

“Ne e kemi vëzhguar Hënën gjatë gjithë historisë njerëzore, dhe ajo është vizituar nga astronautë dhe një numër misionesh robotike,” tha Jeff Andrews-Hanna, profesor në Laboratorin Hënor dhe Planetar në Universitetin e Arizonës. “Megjithatë, ka ende shumë gjëra që nuk i kuptojmë për Hënën në një nivel shumë bazik.”

Mostrat thelbësore të mbledhura gjatë misioneve Apollo në fund të viteve 1960 dhe fillim të viteve 1970 krijuan bazën e kuptimit tonë aktual për Hënën. Shkëmbinjtë dhe dheu hënor ofruan njohuri të reja për origjinën dhe përbërjen e saj, ndërsa analizat më të fundit të mostrave të paprekura më parë, si dhe të mostrave të sjella nga misione robotike, zbuluan në mënyrë befasuese praninë e ujit të bllokuar në shkëmbinj që mendohej se ishin plotësisht të thatë.

Megjithatë, misionet Apollo zbarkuan në zona të ngjashme pranë ekuatorit në anën e afërt të Hënës, ku terreni ishte i rrafshët dhe astronautët mund të qëndronin brenda rrezes së komunikimit me satelitët. Siç kanë kuptuar shkencëtarët, këto mostra nuk përfaqësojnë plotësisht diversitetin e madh të Hënës.

Eksplorimi i rajoneve të ndryshme hënore me programin Artemis mund të japë një pamje më të plotë të peizazhit dhe përbërjes së saj, si dhe të zbulojë të dhëna se pse anët e afërta dhe të largëta të Hënës ndryshojnë, sa ujë përmban ajo dhe si ka evoluar me kalimin e kohës.

Një teori e përhapur sugjeron se Hëna u formua pasi një objekt me madhësinë e Marsit u përplas me Tokën, duke hedhur në hapësirë një masë materiali të shkrirë.

Për më tepër, studimi i Hënës mund të ndihmojë në ndriçimin e kapitujve të humbur të historisë së hershme të Tokës dhe të ndihmojë në konfirmimin ose rrëzimin e teorisë dominante se Hëna u formua nga përplasja e një trupi tjetër qiellor me planetin tonë miliona vite më parë.

“Unë e mendoj Hënën si kontinentin e tetë të Tokës,” tha Noah Petro, drejtues i laboratorit të gjeologjisë planetare në Qendrën Goddard të NASA-s në Maryland. “Kur studiojmë Hënën, në fakt po studiojmë një zgjatim të Tokës.”

 “Do të kemi surpriza,” tha Petro. “Kjo është arsyeja pse eksplorojmë. Nëse do ta dinim çfarë do të gjenim, nuk do të kishim nevojë të shkonim.”

Apollo zbuloi historinë e origjinës së Hënës

Sa herë që një anije hapësinore zbarkon në sipërfaqen e një planeti apo asteroidi, gjëja më e mirë që mund të bëjë është të sjellë një “suvenir” në Tokë, tha Barbara Cohen, shkencëtare e projektit për misionin Artemis V.

“Edhe pse nuk ishim atje kur ai shkëmb u formua, ai regjistron historinë e asaj që po ndodhte në atë kohë, ndaj janë jashtëzakonisht të rëndësishëm për shumë fusha shkencore,” tha Cohen.

Pasi mostrat e Apollo-s u kthyen në Tokë dhe u analizuan, librat shkollorë u përditësuan me një mori informacioni të ri për Hënën.

“Mendoj se është e rëndësishme të kuptohet sa pak dinim për Hënën para programit Apollo,” tha Paul Hayne, profesor në Universitetin e Kolorados.

Astronauti dhe gjeologu i NASA-s, Harrison H. Schmitt, qëndron pranë një blloku të madh shkëmbor hënor gjatë misionit Apollo 17 në dhjetor të vitit 1972.

Para zbarkimeve në Hënë, shkencëtarët debatonin nëse sateliti ishte formuar diku tjetër dhe ishte kapur nga graviteti i Tokës, nëse ishte formuar bashkë me Tokën, apo nëse ishte shkëputur prej saj.

Por mostrat e Apollo-s çuan në një teori të re për mënyrën si u formua Hëna.

Në to u gjet anortozit, një lloj shkëmbi magmatik. Ky shkëmb është i rrallë në Tokë, por shumë i përhapur në Hënë, duke sugjeruar se ajo dikur kishte një oqean të madh magme.

Prania e këtij materiali dhe përputhja e izotopeve me ato të Tokës tregojnë se Hëna dhe Toka u formuan në të njëjtën kohë.

Këto zbulime çuan në teorinë aktuale se një objekt me madhësinë e Marsit u përplas me Tokën dhe materiali i hedhur në hapësirë formoi Hënën.

“Toka nuk do të ishte planeti që është sot pa këtë përplasje,” tha Andrews-Hanna. “Hëna e ka stabilizuar klimën dhe ka qenë thelbësore për zhvillimin e jetës.”

Zbulimet e Apollo-s sollën mistere të reja

Misionet Apollo zbuluan shumë për anën e afërt të Hënës, por të dhënat treguan se ana e largët është shumë ndryshe.

“Hëna është asimetrike pothuajse në çdo aspekt, dhe nuk e dimë pse,” tha Andrews-Hanna.

Ana e afërt ka kore më të hollë dhe më shumë aktivitet vullkanik, ndërsa ana e largët ka kore më të trashë dhe më pak shenja aktiviteti.

Hëna mund të duket si një shkëmb i vdekur, por instrumentet kanë treguar se ajo ka aktivitet sizmik dhe përjeton “tërmete hënore”.

Sipërfaqja e saj është e mbuluar me kratera që ruajnë historinë e hershme të sistemit diellor.

“Kuptimi i këtyre përplasjeve është thelbësor për të kuptuar origjinën e jetës në Tokë,” tha Andrews-Hanna.

Çfarë mund të zbulojnë astronautët e Artemis

Zbarkimi në Hënë nuk pritet deri në Artemis IV, kur astronautët do të shkojnë në polin jugor.

Por Artemis II do të ndihmojë në zgjedhjen e vendeve për këto zbarkime.

Gjatë këtij misioni, kapsula Orion do të kalojë 6,000 deri në 9,600 kilometra mbi sipërfaqen hënore dhe do të ofrojë pamje të plotë të Hënës, përfshirë zonat zakonisht në hije.

Ekuipazhi do të fotografojë krateret dhe rrjedhat e lavës dhe do të përshkruajë atë që shohin për shkencëtarët në Tokë.

Ata mund të shohin edhe fenomene të rralla, si drita nga përplasjet e meteoritëve ose pluhur që lëviz mbi sipërfaqe.

Në misionet e ardhshme, astronautët do të mbledhin mostra dhe do të vendosin instrumente për të studiuar brendësinë e Hënës dhe praninë e akullit në zonat e errëta të poleve.

Një nga pyetjet më të mëdha është sa akull ka në Hënë dhe nga ka ardhur ai. Kjo mund të ndihmojë në kuptimin e origjinës së ujit edhe në Tokë.

Duke parë pas, për të ecur përpara

Programi Artemis konsiderohet si një hap drejt misioneve në Mars, pasi teknologjitë e zhvilluara për Hënën mund të përdoren edhe për planetin e kuq.

“Nëse kuptojmë Tokën, Hënën dhe Marsin, mund të kuptojmë si funksionojnë planetët,” tha Petro. “Dhe Hëna është vendi më i mirë për të filluar.”