“Kur fshehtësia bëhet mënyra dominuese e funksionimit dhe jo përjashtim, balanca rrezikon të anohet tepër larg transparencës”.

Kështu ka shkruar Toby Cadman – ish-avokat i Nasim Haradinajt – në një opinion rreth publicitetit në proceset në Gjykatën Speciale, të cilat janë karakterizuar me mbyllje të fortë – jo vetëm në procesin kundër krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, por edhe në procese të tjera.

“Në një tribunal tashmë të karakterizuar nga përdorimi i gjerë i seancave të mbyllura dhe private, këto zgjedhje strukturore shtojnë shqetësimet se drejtësia jo vetëm po mbrohet, por po largohet gjithnjë e më shumë nga publiku, nga shoqëria e prekur dhe nga mbikëqyrja domethënëse lokale”, shkruan ai.

Ai gjithashtu ka folur edhe për karakterin e Speciales në gjykimin vetëm të shqiptarëve për krime të pretenduara.

“Drejtësia penale ndërkombëtare e nxjerr legjitimitetin e saj jo vetëm nga korrektësia procedurale, por edhe nga zbatimi i barabartë i përgjegjësisë. Kur përgjegjësia për krime masive duket se ndiqet në mënyrë të pabarabartë, drejtësia rrezikon të perceptohet jo si gjykim i paanshëm, por si fragmentare dhe e njëanshme”, thotë Cadman.

Më poshtë opinioni i plotë i tij me përkthim jozyrtar:

Gjatë dy dekadave të fundit, tribunalet penale ndërkombëtare i janë drejtuar gjithnjë e më shpesh seancave të mbyllura dhe private, duke shënuar një largim të rëndësishëm nga prezumimi tradicional i drejtësisë së hapur.

Ajo që dikur përbënte masa të jashtëzakonshme, të justifikuara nga shqetësime të përcaktuara ngushtë për sigurinë, në shumë procese është shndërruar në praktikë të zakonshme gjyqësore.

Mbështetësit argumentojnë se seancat e mbyllura janë thelbësore për mbrojtjen e dëshmitarëve, ruajtjen e informacioneve sensitive dhe garantimin e integritetit të hetimeve të brishta, veçanërisht në mjedise pas konflikti të karakterizuara nga frikësimi dhe paqëndrueshmëria politike.

Megjithatë, ky zgjerim ka një kosto të prekshme. Mbështetja e tepruar në fshehtësi rrezikon të minojë transparencën, të zbehë besimin publik dhe të dobësojë legjitimitetin e perceptuar të institucioneve, autoriteti i të cilave varet po aq nga dukshmëria sa edhe nga mandati ligjor.

Tensioni në rritje ndërmjet nevojës për mbrojtje dhe parimit themelor se drejtësia duhet të shihet se po vihet në vend qëndron në zemër të debateve bashkëkohore mbi besueshmërinë dhe karakterin demokratik të drejtësisë penale ndërkombëtare.

Mbështetja në rritje në seancat e mbyllura dhe private në proceset para Dhomave të Specializuara të Kosovës ka rikthyer vëmendjen tek një çështje që qëndron në thelb të drejtësisë penale ndërkombëtare: nëse një gjykim mund të mbetet transparent dhe legjitim kur elemente të konsiderueshme të procesit gjyqësor mbahen larg syrit të publikut.

Këto shqetësime ilustrohen nga gjykimi aktual për pengim të administrimit të drejtësisë ndaj ish-presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, dhe të tjerëve, i cili nxjerr në pah një model më të gjerë të kufizimit të dukshmërisë që ka filluar të karakterizojë praktikën gjyqësore në Dhomat e Specializuara në përgjithësi.

Dhomat e Specializuara të Kosovës u krijuan si përgjigje ndaj shqetësimeve afatgjata se pretendimet serioze që buronin nga konflikti i Kosovës nuk ishin trajtuar në mënyrë efektive nga mekanizmat ekzistues gjyqësorë.

Problemet e vazhdueshme të mungesës së llogaridhënies, sigurisë së dëshmitarëve, ndërhyrjeve politike dhe brishtësisë institucionale nxitën krijimin e një tribunali të specializuar të projektuar për të gjykuar një kategori të përcaktuar ngushtë krimesh sipas ligjit të Kosovës, duke operuar njëkohësisht me staf ndërkombëtar dhe me zhvendosje fizike në Hagë.

Dhomat u konceptuan kështu si një mekanizëm korrigjues: të izoluara nga presionet lokale, të pajisura me kapacitete të shtuara mbrojtëse dhe të ngarkuara me rikthimin e besueshmërisë së projektit të llogaridhënies në rrethana ku besimi i brendshëm ishte dëmtuar rëndë.

Megjithatë, kjo logjikë themeluese mbart një rrezik të brendshëm. Një tribunal i projektuar për të operuar në distancë me qëllim mbrojtjen e dëshmitarëve dhe proceseve nga ndikimet e papërshtatshme mundet, nëse nuk ruhen garanci të mjaftueshme, të kalojë nga mbrojtja e nevojshme në mungesë të panevojshme transparence.

Pikërisht tiparet që synonin të siguronin integritetin e procesit — zhvendosja, izolimi dhe masat e shtuara mbrojtëse – mund, kur kombinohen me përdorimin e gjerë të seancave të mbyllura dhe private, të zvogëlojnë dukshmërinë dhe llogaridhënien publike.

Sfida për Dhomat e Specializuara të Kosovës nuk është nëse mbrojtja është e justifikuar, por nëse balanca e arritur në praktikë vazhdon të pasqyrojë karakterin e ngushtë dhe të jashtëzakonshëm të parashikuar në themelimin e tyre, në vend që të lejojë fshehtësinë të shndërrohet në normë përcaktuese të gjykimit.

Këto shqetësime thellohen më tej nga zgjedhjet institucionale që formësuan vetë arkitekturën e Dhomave të Specializuara të Kosovës.

Vendimi për ta vendosur gjykatën në Hagë, larg Kosovës dhe komuniteteve më të prekura nga puna e saj, u justifikua me nevojën për siguri dhe izolim nga presioni politik.

Por distanca sjell pasoja. Largimi fizik nga konteksti social dhe historik ku pretendohet se ndodhën krimet rrezikon të dobësojë angazhimin publik dhe të zvogëlojë ndjenjën e pronësisë lokale mbi procesin. Ky rrezik shtohet edhe më shumë nga modeli i stafit të Dhomave, i cili përjashton shtetasit e Kosovës nga të gjitha rolet gjyqësore, prokuroriale dhe administrative. Edhe pse synonte të garantonte pavarësinë dhe paanshmërinë, kombinimi i zhvendosjes gjeografike dhe ndërkombëtarizimit të plotë ka forcuar më tej perceptimet e largësisë.

Në një tribunal tashmë të karakterizuar nga përdorimi i gjerë i seancave të mbyllura dhe private, këto zgjedhje strukturore shtojnë shqetësimet se drejtësia jo vetëm po mbrohet, por po largohet gjithnjë e më shumë nga publiku, nga shoqëria e prekur dhe nga mbikëqyrja domethënëse lokale.

Këto shqetësime strukturore përforcohen edhe nga një deficit tjetër dhe më themelor legjitimiteti: fokusi ekskluziv i Dhomave të Specializuara të Kosovës tek të pandehurit shqiptarë të Kosovës, pavarësisht kontekstit më të gjerë në të cilin shumica dërrmuese e krimeve serioze të kryera gjatë konfliktit janë dokumentuar gjerësisht si të kryera nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare serbe.

Mungesa e qoftë edhe një zyrtari serb të mbajtur përgjegjës në kuadër të Dhomave ka përforcuar perceptimet për drejtësi selektive dhe asimetri politike.

Mekanizmat e llogaridhënies që funksionojnë vetëm në një drejtim, edhe kur janë formalisht të ligjshëm, e kanë të vështirë të fitojnë autoritet moral.

Drejtësia penale ndërkombëtare e nxjerr legjitimitetin e saj jo vetëm nga korrektësia procedurale, por edhe nga zbatimi i barabartë i përgjegjësisë.

Kur përgjegjësia për krime masive duket se ndiqet në mënyrë të pabarabartë, drejtësia rrezikon të perceptohet jo si gjykim i paanshëm, por si fragmentare dhe e njëanshme.

Drejtësia e njëanshme, sado me kujdes të ndërtohet, nuk është drejtësi fare.

Në këtë sfond, vendimi për t’i mbajtur këto gjykime në Hagë, e jo në Kosovë, ku pretendohet se janë kryer krimet, ka qenë objekt i kritikave më të mëdha.

Zhvillimi i gjykimeve larg komuniteteve të prekura minon parimin se drejtësia duhet të jetë si e qasshme ashtu edhe e dukshme për ata që preken më drejtpërdrejt. Gjykimet në vendin ku pretendohet se kanë ndodhur krimet janë thelbësore jo vetëm për të siguruar që drejtësia të shihet se po vihet në vend, por edhe për të nxitur ndjenjën e pronësisë mbi procesin gjyqësor tek viktimat dhe publiku më i gjerë. Duke i larguar proceset nga Kosova, Dhomat e Specializuara rrezikojnë të përforcojnë perceptimin e drejtësisë ndërkombëtare si të largët, të shkëputur dhe të pallogaridhënshme, duke dobësuar kështu legjitimitetin dhe jehonën e gjetjeve të tyre në vetë shoqërinë që synojnë t’i shërbejnë.

Drejtësia e hapur nuk është një formalitet procedural. Ajo është një nga parimet themelore të çdo sistemi gjyqësor të drejtë dhe të besueshëm. Gjykatat nuk funksionojnë në vakum; autoriteti i tyre mbështetet jo vetëm në mandatin ligjor, por edhe në besimin publik. Ky besim varet nga aftësia e publikut, medias dhe komuniteteve më të prekura nga krimet e pretenduara për të vëzhguar dhe kuptuar procesin gjyqësor.

Maksima se drejtësia jo vetëm duhet të vihet në vend, por duhet të shihet qartë se po vihet në vend, nuk është një zbukurim retorik.

Ajo është një garanci kundër arbitraritetit dhe një mbrojtje kundër perceptimit se drejtësia po administrohet në fshehtësi. Pikërisht për këtë arsye shumica e sistemeve juridike vendore dhe ndërkombëtare e sanksionojnë parimin se gjykimet penale duhet, si rregull bazë, të zhvillohen publikisht.

Megjithatë, në atë që pritet të jetë gjykimi i fundit para Dhomave të Specializuara — gjykimi për pengim të administrimit të drejtësisë, i cili po zhvillohet aktualisht — një pjesë e konsiderueshme, në mos shumica dërrmuese, e dëshmive të dëshmitarëve dhe argumenteve provuese është zhvilluar në seanca private ose të mbyllura. Edhe pse dikush do të shpresonte se gjykata ka arsyet e saj, efekti kumulativ është një proces që, për vëzhguesit e jashtëm, duket kryesisht i fshehur nga publiku dhe nga shqyrtimi publik.

Për të qenë të qartë, mbrojtja e dëshmitarëve është një shqetësim legjitim dhe shpesh thelbësor në procedurat penale ndërkombëtare. Shumë raste përfshijnë dëshmitarë që mund të përballen me frikësim, ngacmim apo edhe rrezik fizik nëse identiteti ose dëshmia e tyre bëhet publike. Mbrojtja e këtyre individëve duhet të merret gjithmonë seriozisht dhe, në raste të përshtatshme, duhet të ketë përparësi ndaj parimit të publicitetit. Gjykatat kanë detyrim të sigurojnë që ata që paraqiten për të dëshmuar të mos vihen në rrezik si pasojë e bashkëpunimit të tyre.

Prandaj duhet të ekzistojë një balancë e kujdesshme dhe parimore ndërmjet sigurisë së dëshmitarëve dhe natyrës publike të gjykimit. Siguria e dëshmitarëve duhet të mbetet konsiderata më e lartë aty ku ekzistojnë rreziqe reale. Megjithatë, nevoja për mbrojtje nuk mund të shndërrohet në justifikim automatik për fshehtësi të gjerë.

Vështirësia lind kur kufizimet e vendosura duket se shkojnë shumë përtej asaj që do të dukej e nevojshme për mbrojtjen e dëshmitarëve të cenueshëm.

Në proceset aktuale, seancat e mbyllura ose private nuk janë përdorur për dëshmitarë të ndjeshëm faktikë, pasi prokuroria nuk ka thirrur të tillë, por për dëshmi nga dëshmitarë profesionalë, përfshirë hetues, anëtarë të prokurorisë dhe ekspertë.

Kjo ngre pyetje legjitime. Dëshmitarët profesionalë nuk janë individë privatë të ardhur nga komuniteti; ata janë aktorë brenda procesit gjyqësor.

Roli i tyre është të paraqesin gjetje hetimore, analiza teknike ose mendime ekspertësh para gjykatës.

Në shumicën e juridiksioneve, dëshmi të tilla zakonisht do të jepeshin në seancë të hapur. Kur ky lloj prove dëgjohet rregullisht në seanca private, bëhet e vështirë të kuptohet se si po ruhet balanca ndërmjet sigurisë dhe transparencës.

Çështja nuk është thjesht akademike.

Dhomat e Specializuara të Kosovës operojnë në një mjedis politik dhe historik jashtëzakonisht të ndjeshëm. Ato u krijuan për të hetuar dhe ndjekur penalisht pretendime serioze që burojnë nga konflikti i Kosovës dhe pasojat e tij — çështje që mbeten thellësisht të debatueshme në Kosovë, Serbi dhe në rajonin më të gjerë. Në një kontekst të tillë, transparenca nuk është thjesht e dëshirueshme; ajo është thelbësore.

Legjitimiteti i gjykatave ndërkombëtare është sfiduar shpesh mbi bazën se ato janë institucione të largëta, teknokratike dhe të shkëputura nga komunitetet më të prekura nga puna e tyre. Dhomat e Specializuara, të vendosura në Hagë por që trajtojnë ngjarje të ndodhura në Ballkan, tashmë përballen me këtë sfidë. Kur proceset zhvillohen kryesisht në privatësi, distanca ndërmjet gjykatës dhe publikut në mënyrë të pashmangshme bëhet edhe më e madhe.

Këto shqetësime kanë marrë së fundmi edhe mbështetje institucionale autoritative. Në maj 2026, Bar Human Rights Committee of England and Wales publikoi një rishikim paraprak të Dhomave të Specializuara të Kosovës, të porositur nga Avokati i Popullit i Kosovës. BHRC — krahu i pavarur ndërkombëtar për të drejtat e njeriut i Odës së Avokatëve të Anglisë dhe Uellsit — arriti në përfundimin se, ndonëse korniza formale ligjore e Dhomave është përgjithësisht solide dhe në shumë aspekte e harmonizuar me normat ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, shqetësime të rëndësishme lindin në funksionimin praktik të saj.

Ndër fushat problematike të identifikuara, raporti theksoi sfidat strukturore ndaj transparencës, ndikimin kumulativ të praktikave procedurale mbi barazinë e palëve dhe nevojën për monitorim të vazhdueshëm e të pavarur të gjykimeve.

Thirrja e BHRC-së për transparencë më të madhe rreth marrëdhënieve të Dhomave me shtetet financuese dhe aktorët e jashtëm, si dhe theksimi i mbikëqyrjes së pavarur rigoroze si thelbësore për legjitimitetin, pasqyrojnë drejtpërdrejt shqetësimet e ngritura në këto faqe. Fakti që një organ i pavarur i këtij niveli e pa të nevojshme të kryejë një rishikim paraprak të përputhshmërisë së Dhomave me standardet e të drejtave të njeriut — dhe të publikojë rekomandime të strukturuara për reformë — përforcon pikëpamjen se tensioni ndërmjet mbrojtjes dhe transparencës në DSK nuk është thjesht çështje detajesh procedurale, por një çështje që prek vetë thelbin e besueshmërisë së institucionit.

Për viktimat, vëzhguesit dhe publikun e gjerë, mundësia për të ndjekur proceset është thelbësore. Ajo u lejon njerëzve të shohin se si testohen provat, si paraqiten argumentet dhe si merren vendimet gjyqësore. Pa këtë dukshmëri, procesi rrezikon të duket i errët, edhe nëse zhvillohet me profesionalizmin më të lartë nga gjyqtarët dhe avokatët.

Asgjë nga kjo nuk sugjeron se masat mbrojtëse janë të panevojshme apo të papërshtatshme. Gjykatat kombëtare dhe ndërkombëtare kanë zhvilluar prej kohësh mekanizma — si pseudonimet, redaktimet, transmetimet e vonuara dhe masat e kufizuara mbrojtëse — që mund të mbrojnë dëshmitarët duke ruajtur njëkohësisht hapjen thelbësore të proceseve.

Çelësi është proporcionaliteti: kufizimet mbi publicitetin duhet të jenë rreptësisht të nevojshme, të arsyetuara me kujdes dhe të kufizuara në shtrirje.

Kur fshehtësia bëhet mënyra dominuese e funksionimit dhe jo përjashtim, balanca rrezikon të anohet tepër larg transparencës. Rezultati mund të jetë një proces që është juridikisht i rregullt, por publikisht i keqkuptuar, ose më keq, i pabesuar.

Dhomat e Specializuara të Kosovës u krijuan me synimin e shprehur për të ofruar drejtësi të besueshme, të pavarur dhe të paanshme. Arritja e këtij qëllimi kërkon jo vetëm drejtësi brenda sallës së gjyqit, por edhe dukshmëri përtej saj. Gjykatat duhet të dëshmojnë, përmes procedurave të tyre, se kanë besim në forcën dhe integritetin e procesit që po zhvillojnë.

Drejtësia ndërkombëtare është më efektive kur është njëkohësisht rigoroze dhe transparente. Mbrojtja e dëshmitarëve nga kërcënimet reale është thelbësore, por mbrojtja e vetë procesit nga shqyrtimi publik mbart rreziqet e veta.

Në fund, drejtësia e dhënë pas dyerve të mbyllura — edhe kur bëhet me qëllimet më të mira — mund ta ketë të vështirë të fitojë besimin që drejtësia e hapur synon të sigurojë.

Për një tribunal të ngarkuar me trajtimin e disa prej çështjeve më të ndjeshme që burojnë nga konflikti i Kosovës, ruajtja e këtij besimi nuk është opsionale. Ajo është e domosdoshme.