Pas gati një viti përpjekjesh kaotike, herë të ndërprera e të rifilluara vazhdimisht për të ndërmjetësuar një armëpushim në Ukrainë, administrata Trump mbetet thellësisht e përfshirë në bisedimet për ndalimin e luftës.
Jo çuditërisht, çështja më e ndërlikuar vazhdon të jetë ajo e lëshimeve territoriale — në gjuhën e Trumpit, “shkëmbime territoresh”. Deri më tani, diplomatët nuk kanë dalë me ndonjë zgjidhje që ka gjasa ta zgjidhë këtë problem.
Dallimi mes planit fillestar pro-rus me 28 pika, që doli në pah në nëntor 2025 dhe versionit të rishikuar ukrainaso-amerikano-evropian, flet shumë për distancën e madhe që vazhdon të ekzistojë mes Ukrainës dhe Rusisë.
Plani me 28 pika kërkon njohje ndërkombëtare të të gjitha territoreve nën kontrollin rus, si dhe shpalljen e rajoneve të Luhanskut dhe Donetskut si territore ruse. Ky plan përbën në thelb një ultimatum dorëzimi për forcat ukrainase dhe e vendos Rusinë në një pozicion ideal për ta rifilluar më vonë fushatën e saj nga një pozitë më e favorshme.
Kundërpropozimi me 20 pika parashikon ndalimin e luftimeve përgjatë vijave aktuale të frontit, të cilat do të shndërroheshin në vija kontakti. Ai refuzon të njohë si legjitim çdo fitim territorial rus në Ukrainën lindore apo në Krime. Ukraina thotë se mund të pranojë zonat e çmilitarizuara dhe zonën e lirë ekonomike të propozuara nga Washingtoni në pjesën e rajonit të Donetskut që ajo kontrollon, por kërkon që të përfshihet edhe territor i barasvlershëm në madhësi që aktualisht mbahet nga Rusia.
Hapësira midis këtyre dy propozimeve është aty ku ka ndërhyrë analisti amerikan i marrëdhënieve ndërkombëtare dhe ish-negociatori në Ballkan, Edward P. Joseph.
Në një artikull të fundit akademik, Joseph propozon përdorimin e modelit të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e miratuar në qershor 1999, e cila afirmoi sovranitetin dhe integritetin territorial të Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbi dhe Mal i Zi), por njëkohësisht kërkonte “autonomi substanciale dhe vetëqeverisje domethënëse për Kosovën”.
Pas një votimi unanim në KS të OKB-së, Kosova u çmilitarizua nga forcat serbe dhe ato shqiptare dhe u vendos nën një administratë të përkohshme të OKB-së, me një forcë ndërkombëtare sigurie.
Gati 27 vjet më vonë, Kosova mbetet një protektorat i OKB-së — megjithëse një i tillë ku zyrtarët e zgjedhur kosovarë qeverisin gjerësisht dhe ushtrojnë vetë policimin. Joseph argumenton se logjika e Rezolutës 1244 për shtyrjen e çështjes ligjore të sovranitetit — pra, kush e zotëron Kosovën — është çelësi i paqes relative që ka mbizotëruar aty që nga viti 1999.
Shqiptarët e Kosovës qeverisin veten në një sistem që ata e kanë shpallur shtet të pavarur, por që nuk njihet nga Serbia dhe Rusia (si dhe nga pesë shtete të BE-së dhe vende të tjera). Serbia vazhdon ta konsiderojë Kosovën pjesë të federatës së saj, siç parashikohet nga Rezoluta 1244. Me rëndësi, Rusia, si anëtare e përhershme e KS të OKB-së, qëndron pas Rezolutës 1244 dhe këmbëngul që ajo të respektohet në mënyrë strikte.
E zbatuar në Ukrainë, një marrëveshje e tillë mund të përfshinte një forcë paqeruajtëse ndërkombëtare, të udhëhequr nga OKB-ja ose Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE), e cila do të zëvendësonte Forcat e Armatosura të Ukrainës në ato pjesë të Donbasit perëndimor që janë pjesë e rajonit të Donetskut, por që nuk ndodhen nën pushtim rus.
Trupat ruse do të mbeteshin aty ku ndodhen aktualisht. Të gjitha çështjet e sovranitetit do të liheshin mënjanë deri në zhvillimin e referendumeve në të gjithë Ukrainën lindore dhe në Krime, të cilat në fund do të përcaktonin sovranitetin.
Pa dyshim, kjo do të ishte një pilulë e hidhur për Ukrainën. Kievi do të humbiste edhe sovranitetin simbolik mbi Donbasin dhe zonat përreth. Por një kthesë e tillë do t’i mundësonte presidentit ukrainas të ndalte luftën që ka pasur pasoja kaq të egra dhe shkatërrimtare për popullin e tij dhe që mund të përkeqësohet edhe më shumë, sidomos nëse Shtetet e Bashkuara tërhiqen.
Pavarësisht kushteve që aktualisht janë të papranueshme për shumicën e ukrainasve, presidenti Volodymyr Zelensky mund të arrijë t’ua shesë këtë marrëveshje qytetarëve të tij, pasi i gjithë Donbasi — madje e gjithë Ukraina brenda kufijve të vitit 1991 — nuk do të bëhej menjëherë territor rus. Në fund, populli i të pesë rajoneve lindore të Ukrainës që Rusia ka tentuar t’i përvetësojë do të vendoste vetë se cilit shtet i përkasin. Kështu, referendume të rreme ruse të viteve 2014 dhe 2022 do të shpalleshin të pavlefshme.
Në favor të Ukrainës, prania e paqeruajtësve ndërkombëtarë në terren përgjatë vijave të kontaktit do të përfaqësonte një pjesë të garancive të sigurisë që Zelensky ka kërkuar prej kohësh dhe do të hapte rrugën për të tjera. Ukraina do të kishte një zonë tampon të përbërë nga forca ndërkombëtare mes saj dhe Rusisë.
Po ashtu, një marrëveshje e tillë do t’u mundësonte ukrainasve që aktualisht jetojnë në Donbasin perëndimor — rreth 200 mijë persona, përfshirë qytetet Kostiantynivka, Slovyansk dhe Kramatorsk — të qëndronin aty, si dhe do t’u lejonte atyre që janë larguar të ktheheshin në një mjedis të sigurt. Mund të kishte edhe trupa të tjera — por jo të NATO-s — si garantues sigurie në pjesë të tjera të vendit. Kjo nuk është shumë larg nga zonat e çmilitarizuara të tregtisë së lirë që Zelensky ka thënë se Ukraina është e gatshme t’i shqyrtojë.
Pala më e vështirë për t’u bindur do të ishte Rusia, megjithëse edhe ajo do të përfitonte në shumë mënyra.
Së pari, lufta që po i shteron gjakun dhe pasurinë do të ndalej. Për më tepër, trupat ukrainase dhe simbolet shtetërore do të zhdukeshin nga rajonet që Rusia i lakmon. Kjo është shumë më pak se sa dëshiron Rusia — që është e gjithë Ukraina — por do të ishte një mënyrë për presidentin Vladimir Putin që t’u shiste rusëve idenë se sakrificat e mëdha kanë vlejtur. Nëse lehtësimi i sanksioneve do të ishte pjesë e paketës, Rusia mund të pranojë.
Joseph argumenton se angazhimi i Rusisë me Rezolutën 1244 në Kosovë rrit gjasat që ajo të angazhohet në mënyrë të ngjashme edhe në Ukrainë, pasi tashmë e njeh këtë lloj procesi politik.
Shumë ukrainas, nga ana e tyre, do të reagojnë. Si shkrimtarja Oksana Zabuzhko, e cila i tha Foreign Policy se nuk mendon që ky “plan paqeje” — apo ndonjë tjetër që synon ruajtjen e shtetit rus në formën aktuale, në vend që ta fragmentojë atë për hir të sigurisë globale — ia vlen një diskutim serioz.
Për më tepër, ukrainasit priren ta refuzojnë menjëherë krahasimin me Ballkanin.
“Precedenti i Kosovës”, shkroi Volodymyr Horbach, drejtor i Institutit për Transformimin e Euroazisë Veriore, në një email për Foreign Policy, “nuk mund ta zgjidhë problemin e agresionit dhe pushtimit rus të Ukrainës. Në Kosovë kishte konflikt etnik, jo pushtim të jashtëm dhe përpjekje për aneksim”.
Horbach shton se “përpjekjet e ashtuquajtura paqeruajtëse të Trumpit nuk mund të zbatohen, sepse ai niset nga një vlerësim i gabuar i qëllimeve ruse në këtë luftë. Janë pikërisht këto përpjekje të gabuara që kanë krijuar përshtypjen se pengesa kryesore për përfundimin e luftës është çështja territoriale”.
Horbach ka të drejtë kur thotë se synimi i Putinit nuk është të shkëpusë copa të Ukrainës lindore, por ta nënshtrojë të gjithë vendin dhe ta zhdukë shtetësinë e tij. Megjithatë, ka arsye për angazhim në negociatat që janë duke u zhvilluar dhe ku Ukraina merr pjesë aktive.
Ndoshta Shtetet e Bashkuara dhe Evropa, duke punuar së bashku, mund të arrijnë një armëpushim që do t’i japë popullit ukrainas një frymëmarrje nga kjo luftë e tmerrshme. Zelensky e dëshiron qartazi këtë. Ndoshta edhe Putini po fillon ta pranojë se Rusia nuk do të arrijë as ta nënshtrojë të gjithë Ukrainën, as të marrë një territor shumë më të madh se ai që aktualisht kontrollon.
Ulf Brunnbauer, drejtor i Institutit Leibniz për Studime të Evropës Lindore dhe Juglindore në Regensburg të Gjermanisë, i tha Foreign Policy se mendimi kreativ është i mirëpritur dhe se ka kuptim të krijohen rrugëdalje për të dyja palët.
“Një kompromis që lë disa paqartësi për momentin është më i mirë se një luftë pa fund. Edhe pse problemet ekonomike të Rusisë po shtohen, ajo nuk duket se po mbetet pa predha, raketa dhe njerëz — të paktën jo aq shpejt sa Ukraina. Kompromisi [i Joseph] do të parandalonte së paku Rusinë që të marrë territore që Ukraina, përfundimisht, mund të detyrohet t’i lëshojë gjithsesi. Ndoshta kështu mund t’u shitet ukrainasve.”
Megjithatë, Brunnbauer thekson se Serbia u detyrua ta pranonte Rezolutën 1244, pasi nuk kishte mjete ushtarake për të luftuar humbjen faktike të kontrollit mbi Kosovën. Ndryshe nga kjo, Rusia nuk ndodhet nën një presion të tillë. “UNMIK-u u pranua nga kosovarët,” tha ai, “sepse ata ndienin se në fund do ta kishin kontrollin”.
Rusia, siç do ta theksonte çdo ukrainas, deri më tani nuk ka negociuar kurrë me mirëbesim, duke shkelur marrëveshje njëra pas tjetrës.
“Zbatueshmëria e këtij propozimi do të varej nga prania e një force ushtarake të besueshme që e pengon Rusinë”, tha Brunnbauer. “Unë nuk e shoh këtë”.
Si shumë mbështetës të kauzës ukrainase, Brunnbauer propozon rritjen e presionit ndaj Rusisë dhe dërgimin e më shumë armëve për Ukrainën, për të ngrirë vijën e frontit aty ku është — pa pasur nevojë të dorëzohet Donbasi perëndimor apo territore të tjera.
Referendumet e propozuara, argumenton Peter Harris, politolog në Universitetin Shtetëror të Kolorados, janë të papranueshme që në nisje. Asnjëra palë nuk dëshiron që çështja territoriale të zgjidhet me plebishit. Për Ukrainën, kjo do të ishte një lëshim se këto janë territore të kontestuara — dhe se Rusia ka një pretendim “legjitim” mbi to. Në thelb, Ukraina do të pranonte një proces ligjor përmes të cilit pushtimet e paligjshme do të bëheshin të ligjshme. Nga këndvështrimi i Ukrainës, nuk ka asnjë dilemë për sovranitetin: “Një pyetje e pezulluar mbetet një pyetje — dhe Ukraina nuk dëshiron të pranojë se ekziston një pyetje.”
Për më tepër, kushtet në terren e bëjnë çdo lloj plebishiti të pavlefshëm, argumenton Harris. “Ukraina nuk do t’i besonte një procesi të tillë, sepse kaq shumë qytetarë të saj kanë ikur ose janë dëbuar — si mund të votojnë ata?” Rusia ka sjellë kolonë pro-Moskë, duke e minuar edhe më tej legjitimitetin e një votimi popullor për sovranitetin. Gjithashtu, është e rëndësishme që Rusia është anëtare e përhershme e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, çka do t’i jepte asaj epërsi në çdo proces nën ombrellën e OKB-së.
John Feffer nga Instituti për Studime Politike në SHBA e sheh një plan të tillë paqeje si më tërheqës për Ukrainën për shkak se ajo ndodhet në pozicion më të dobët.
“Zelensky ka folur për riintegrimin e Donbasit me mjete jo ushtarake. Por nuk e shoh modelin e Kosovës si tërheqës për Putinin në këtë moment,” shkroi ai. “Rusia tashmë i ka inkorporuar katër rajonet në Federatën Ruse — Donbasin, Khersonin dhe Zaporizhzhian. Pra, Rusia tashmë e ka vendosur çështjen e sovranitetit, të paktën sipas këndvështrimit të saj.”
Çdo vëzhgues racional do të pranojë se një marrëveshje e tillë do t’i jepte Rusisë një legjitimitet që minon të drejtën ndërkombëtare dhe nocionet bazë të drejtësisë. Por Ukraina, pas rezistencës së saj të guximshme ndaj Rusisë së Putinit, ka një shans për të mbijetuar vetëm nëse Shtetet e Bashkuara vazhdojnë ta mbështesin, duke i siguruar inteligjencë, armë dhe duke zbatuar sanksione.
Bastet më të mira të Ukrainës mund të jenë pikërisht ndjekja e një marrëveshjeje të tillë — dhe më pas dështimi i saj nga ana e Rusisë. Të paktën kjo do t’i tregonte administratës Trump atë që shumica e vëzhguesve tashmë e dinë: se Rusia është në këtë luftë për të pushtuar të gjithë Ukrainën, sepse nuk mund të tolerojë një sistem politik më tërheqës se i saji në kufijtë e vet. Arritja e kësaj qartësie mund të jetë një opsion që Ukraina nuk mund ta përjashtojë.
