Presidenti Donald Trump e ka përshkruar një armëpushim të brishtë dy-javor midis Shteteve të Bashkuara dhe Iranit si një “fitore totale dhe e plotë.” Por kushtet e armëpushimit nxjerrin në pah se si Irani ka përdorur kontrollin mbi Ngushticën e Hormuzit për të fituar ndikim të madh mbi ekonominë globale.

Se armëpushimi është i kushtëzuar nga pranimi i Iranit për të rihapur këtë rrugë të rëndësishme ujore, është një njohje e heshtur e ndikimit të Teheranit mbi pikën më të rëndësishme botërore të transportit të naftës – dhe, me këtë, mbi pjesë të konsiderueshme të ekonomisë globale.

“Irani nuk ka nevojë për shumë forcë ushtarake për të shkaktuar një ndërprerje të madhe në ekonominë globale,” tha ekspertja e energjisë në Brookings, Samantha Gross, muajin e kaluar.

Investitorët dhe tregtarët mirëpritën armëpushimin, edhe pse analistët paralajmëruan se shqetësimet për furnizimin global me naftë nuk janë zhdukur. Çmimet e naftës bruto ranë 15-20% të mërkurën, ndërsa çmimet e gazit natyror në Evropë ranë me një nivel të ngjashëm.

“Ekzistojnë pengesa të rëndësishme për t’u kapërcyer para se marrëveshja e armëpushimit midis SHBA-së, Izraelit dhe Iranit të shndërrohet në një fund të qëndrueshëm të luftës,” paralajmëroi Neil Shearing, ekonomist kryesor në Capital Economics. “Për tregjet, çështja më kritike mbetet statusi i Sundit të Hormuzit.”

Ende mbetet të shihet nëse transporti detar do të rifillojë plotësisht, dhe pas disa shenjave të kalimeve të tankerëve të mërkurën në mëngjes, Irani raportohet se ndaloi trafikun pas sulmeve të Izraelit në Liban. Të paktën për tani, ushtria iraniane kontrollon këto kalime, duke i dhënë fuqinë unike sa i përket tregjeve globale të energjisë.

Irani ka bllokuar efektivisht Sundin e Hormuzit për shumicën e anijeve për më shumë se gjashtë javë – një skenar i pamendueshëm më parë për një rrugë ujore që zakonisht transporton rreth një të pestën e furnizimeve globale me naftë dhe gaz natyror dhe një të tretën e eksportit botëror të plehrave urea.

“Kjo është gjëja për të cilën analistët e sigurisë së energjisë… kanë qenë të shqetësuar gjithmonë,” tha Gross nga Brookings.

Vendet në mbarë botën po përballen me pasojat e këtij tronditjeje historike në furnizimin me naftë.

Në Azinë Lindore, mungesat e afërta të karburantit po nxisin qeveritë të marrin masa drastike, me Filipinet që shpallën gjendje emergjence kombëtare energjetike. Evropa, ndërkohë, përballet me çmime në rritje të energjisë elektrike, sapo ka dalë nga kriza e shkaktuar nga lufta Rusi-Ukrainë. Dhe edhe në Shtetet e Bashkuara, të pasura me naftë, çmimet e benzinës kanë shënuar rritje.

Ndikimi i Iranit mbi sundin “ka qenë i mjaftueshëm që të mund të arrijë një armëpushim,” dhe, më kryesorja, me regjimin e tij të dobësuar por ende në këmbë, tha Dan Alamariu, strateg kryesor gjeopolitik në Oxford Economics për CNN. Irani ka përdorur Sundin e Hormuzit si një “armë për luftë ekonomike.”

Nafta iraniane arrin çmime të larta

Kontrolli mbi Sundin e Hormuzit i ka dhënë Iranit dy avantazhe kyçe: ndikim ekonomik mbi pjesën tjetër të botës, dhe aftësinë për të mbushur arkat e luftës me të ardhura nga shitjet e naftës – me çmime të fryra.

Washingtoni madje ngriti përkohësisht sanksionet mbi rreth 140 milion fuçi naftë iraniane që transportohet me anije për të lehtësuar mungesën globale të furnizimit.

Eksportet e naftës së Iranit mesatarisht ishin rreth 1.85 milion fuçi në ditë deri në mars, rreth 100,000 fuçi më shumë se mesatarja midis dhjetorit dhe shkurtit, sipas Homayoun Falakshahi, analist në kompaninë e të dhënave dhe analizave Kpler.

Irani gjithashtu fiton më shumë nga eksportet e naftës së tij, që normalisht shiten me një zbritje rreth 10 dollarë për fuçi në krahasim me naftën Brent. Në disa shitje të fundit në Kinë, që zakonisht merr shumicën e naftës iraniane, kjo naftë u shit për rreth 3 dollarë për fuçi më shumë se Brent. Në Indi, kjo diferencë arriti deri në 7 dollarë për fuçi në disa raste, sipas tregtarëve dhe rafinerive në vendet përkatëse.

“Përqendrimi më i madh i klientëve dhe mungesa e naftës konkurruese nga Lindja e Mesme kanë rritur çmimin e naftës iraniane,” tha Falakshahi për CNN.

Kartë e fortë e Iranit

Teherani, ndërkohë, dëshiron të vazhdojë të ushtrojë këtë forcë ekonomike të sapofortifikuar duke ruajtur ndikimin mbi qasjen në sund, edhe pasi të përfundojë lufta, sipas një propozimi 10-pikësh që mbështet negociatat me SHBA-në.

“Regjimi qeverisës i Iranit ka konsoliduar kontrollin politik, dhe ka demonstruar aftësinë për të vënë në gjunjë tregjet globale të naftës dhe gazit,” shkroi Karl Schamotta, strateg kryesor i tregut në Corpay Currency Research.

Trump, për pjesën e tij, e ka përshkruar propozimin e Iranit si “një bazë të zbatueshme për të negociuar,” sipas një postimi në Truth Social.

Disa analistë shohin tani një sistem të mundshëm të përhershëm tarifash për anijet që kalojnë në rrugë, edhe pse me kushte të rëndësishme.

“Armëpushimi ka forcuar Sundin e Hormuzit si një pikë presioni dhe si një mekanizëm bisedimesh,” shkruan analistët e Kpler.

Për shembull, Kpler sugjeron që Omani, në ujërat territoriale të së cilit ndodhet pjesë e sundit, mund të veprojë si një “ndërmjetës neutral, jo i sanksionuar” që merr pagesa dhe më pas i dërgon një pjesë të rënë dakord Iranit. Formalizimi i qasjes me pagesë në Sundin e Hormuzit mund të ndihmojë për të përmbushur një nga kërkesat kryesore të Iranit – kompensimin ekonomik për dëmet e shkaktuara nga konflikti.

Teherani kishte filluar tashmë të tarifonte anijet që kalonin në sund në javët e fundit, me të paktën një anije që pagoi 2 milion dollarë për këtë, sipas firmës së inteligjencës së transportit detar Lloyd’s List.

Të mërkurën, agjencia semi-zyrtare iraniane e lajmeve Tasnim raportoi se Irani dhe Omani planifikojnë të vendosin tarifa tranziti. CNN ka kontaktuar Ministrinë e Jashtme të Omanit për koment.

Kompani të transportit tregtar dhe siguruesit e tyre ka gjasa të pranojnë tarifat e tranzitit “më shpejt se sa politikanët,” sipas Kpler. “Për pjesën më të madhe të kapacitetit të eksportit të Gjirit, nuk ka rrugë alternative me kuptim.”