Editorial i Jason Steinbaun, i cili është Profesor i Asociuar i Qeverisjes në American University në Uashington, D.C. Për më shumë se 30 vjet ka shërbyer në Kongresim Amerikan, si Drejtor i Stafit të Komisionit për Punë të Jashtme në Dhomën e Përfaqësuesve të SHBA-ve dhe si Shef i Stafit në Uashington për ish-kongresistin. Eliot L. Engel

Dhomat e Specializuara të Kosovës, të njohura edhe si “Gjykata Speciale”, u krijuan për arsyen e gabuar, në mënyrën e gabuar, mbi ligjin e gabuar dhe me mandatin e gabuar.

Kjo, me pak fjalë, është arsyeja pse Gjykata ka dështuar.

Përpara se Gjykata të themelohej, qeveria e Shteteve të Bashkuara minimizonte vazhdimisht akuzat kundër Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), grupit kryengritës që luftoi për pavarësinë e Kosovës gjatë luftës së viteve 1998–1999. Zyrtarët amerikanë në përgjithësi pranonin se asnjë ushtri nuk është e përkryer, veçanërisht në mjegullën e luftës, por mbanin qëndrimin se UÇK-ja, në përgjithësi, ishte sjellë në mënyrë të arsyeshme. Disa nga akuzat më serioze — përfshirë pretendimet se UÇK-ja ishte përfshirë në terrorizëm ose trafik droge — ishin hedhur poshtë publikisht tashmë në një raport të CIA-s, i hartuar si përgjigje ndaj një amendamenti të kongresistit Eliot L. Engel, një mbështetës i fortë i Kosovës, i cili më vonë u bë Kryetar i Komisionit për Punët e Jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve.

Disa vite më vonë, u shfaq një valë e re akuzash nga parlamentari zviceran Dick Marty. Marty pretendoi se UÇK-ja ishte përfshirë në trafikim organesh, kryesisht në Shqipëri. Dyshimet u shtuan gjithnjë e më shumë, sepse Marty ofroi shumë pak prova për të mbështetur pretendimet e tij. Megjithatë, në janar të vitit 2011, Këshilli i Evropës e miratoi raportin e Marty-t pothuajse fjalë për fjalë, duke i dhënë thirrjes për një hetim vulën e një institucioni të madh evropian.

Për disa vite, Departamenti i Shtetit u dha pak, në mos aspak, besueshmëri pretendimeve të Marty-t, madje edhe pas rezolutës së Këshillit të Evropës. Pastaj, pothuajse brenda natës, Shtetet e Bashkuara ndryshuan qëndrimin e tyre. Diplomatët amerikanë kaluan nga shpërfillja e raportit të Marty-t në këmbënguljen, në vitin 2015, se nevojitej një gjykatë ndërkombëtare për të hetuar pretendimet e tij. Kosova, argumentonin ata, do të përfitonte duke mbështetur një proces ligjor që do ta vendoste shtetin e ri qartësisht në anën e drejtësisë dhe llogaridhënies.

Por çekani ishte duke pritur menjëherë pas derës. Nëse Kosova nuk do ta krijonte Gjykatën, diplomatët amerikanë paralajmëruan se ajo do të krijohej nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së, megjithëse, natyrisht, kjo nuk mund të ndodhte nëse Shtetet e Bashkuara do ta përdornin veton e tyre. Më e rëndësishmja, Kosovës iu tha se duhej të vepronte pa vonesë, sepse Shtetet e Bashkuara, aleati i saj më i fortë dhe më i qëndrueshëm, po i kërkonin, ose më saktë: po i kërkonin me ngulm, ta bënte këtë.

Natyrisht, një superfuqi si Shtetet e Bashkuara ka shumë interesa globale dhe nganjëherë ato interesa përplasen me njëra-tjetrën. Ndërsa akuzat e Marty-t po zienin në Evropë dhe po shpërfilleshin kryesisht nga Uashingtoni, Administrata Obama po ndiqte prioritetin e saj kryesor ndërkombëtar: një marrëveshje bërthamore me Iranin. Pothuajse çdo objektiv tjetër i politikës së jashtme kaloi në plan të dytë përballë atyre negociatave dhe ruajtja e koalicionit ndërkombëtar që i mbështeste ato ishte thelbësore. Ai grup, i njohur si P5+1, përfshinte pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, si dhe Gjermaninë.

Si anëtare e P5+1, Rusia kishte ndikim të konsiderueshëm mbi Shtetet e Bashkuara, duke pasur parasysh rëndësinë që Presidenti Obama i kushtonte ruajtjes së koalicionit për Iranin. Nëse Rusia ose një partner tjetër kërkonte një lëvizje diplomatike, ajo merrte vëmendje serioze. Pikërisht këtu hyjnë në skenë Dhomat e Specializuara.

Nuk ka asnjë dokument publik që tregon se Rusia, apo ndonjë vend evropian, kërcënoi se do të largohej nga P5+1 për shkak të raportit të Marty-t. Megjithatë, shumë besojnë se Rusia, dhe ndoshta disa interesa evropiane, i kërkuan Shteteve të Bashkuara — partnerit kryesor të Kosovës — të ushtronin presion mbi shtetin e ri për të krijuar një gjykatë që do të hetonte dhe ndiqte penalisht pretendimet.

Nga këndvështrimi i Presidentit Obama, një gjykatë e Kosovës me gjyqtarë ndërkombëtarë dhe gjoja e përkushtuar ndaj standardeve më të larta ligjore ka të ngjarë t’i ketë pëlqyer për shkak të formimit të tij juridik dhe ndjenjës së tij për drejtësinë. Për të, kjo ishte një lëshim i lehtë. Udhëzimi zbriti te Ambasada e SHBA-së në Prishtinë dhe në të gjithë Departamentin e Shtetit: Kosova duhej ta përfundonte këtë.

Atëherë, pse Shtetet e Bashkuara kërkuan krijimin e Dhomave të Specializuara? Jo kryesisht për të çuar përpara drejtësinë apo llogaridhënien për trafikimin e organeve ose krime të tjera të UÇK-së, por për t’i shërbyer qëllimit krejtësisht të palidhur të sigurimit të marrëveshjes bërthamore me Iranin.

Papritur, diplomatët amerikanë në Prishtinë morën udhëzime të reja: t’i bëjnë presion qeverisë së Kosovës që ta krijojë Gjykatën dhe të mos pranojnë refuzim si përgjigje. Zyrtarëve vizitorë u thuhej se Kosova duhej të vepronte, përndryshe do të përballej me një sërë pasojash të rënda. Këtë e përjetova personalisht gjatë një vizite me kongresistin Engel, për të cilin punova për 27 vjet. Ambasadorja Tracey Jacobson na befasoi jo vetëm me ndryshimin e mprehtë të politikës amerikane, por edhe me urgjencën që qeveria amerikane i kushtonte themelimit të Gjykatës. Ajo i bëri presion të fortë kongresistit Engel që ta nxiste qeverinë e Kosovës ta miratonte ligjin e nevojshëm.

Me hezitim, dhe pa i ditur arsyet e ndryshimit të politikës, kongresisti Engel ia përcolli Hashim Thaçit se Shtetet e Bashkuara dëshironin shumë që Kosova ta themelonte Gjykatën. Engel shtoi se, në mënyrë që Kosova të ecë përpara dhe të ketë sukses, që do të thotë të ruajë mbështetjen e SHBA-së, dukej e nevojshme dhe e rëndësishme që të krijohej Gjykata. Ashtu si të tjerët, edhe ne arritëm ta pendonim qëndrimin që morëm dhe rrëmujën e trishtueshme e të kotë që Gjykata është bërë.

Por Gjykata jo vetëm që u krijua për arsyen e gabuar. Ajo u krijua edhe në mënyrën e gabuar, mbi bazën e një ligji thellësisht të mangët.

Kërkesat amerikane nuk u shprehën vetëm përmes presionit diplomatik. Ekspertët juridikë amerikanë patën gjithashtu një rol të madh në hartimin e dispozitave kushtetuese dhe ligjore të nevojshme për krijimin e Gjykatës. Rezultati ishte një organ i bërë pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, por vetëm në emër. Asnjë gjyqtar kosovar nuk ulet në këtë gjykatë të Kosovës dhe vetë Gjykata nuk ndodhet në Kosovë, por në Hagë. Sipas ligjeve që Shtetet e Bashkuara e shtynë Kuvendin e Kosovës t’i miratonte, çdo autoritet domethënës mbi Gjykatën e vet të Kosovës iu hoq qeverisë së Kosovës. Ky kuadër e la Kosovën pa asnjë pronësi reale mbi atë që vetëm formalisht është Gjykata e saj. Populli i Kosovës pothuajse nuk ka asnjë lidhje me këtë organ gjyqësor të krijuar përmes presionit, duke e lënë atë me shumë pak, në mos aspak, legjitimitet popullor. Pasi popullit të Kosovës i është thënë për vite me radhë se është sovran, nxjerrja e procedurave kaq të rëndësishme nga duart e tij vetëm sa e zbeh atë mesazh.

Pastaj është mandati.

Është një parim i padiskutueshëm se kushdo që kryen krime lufte duhet të ndiqet penalisht dhe të gjykohet. Pikë. Kjo vlen për serbët, kosovarët dhe për këdo tjetër.

Por mandati i kësaj Gjykate është thellësisht problematik. Sipas Human Rights Watch, “shumica dërrmuese e krimeve të luftës në Kosovë janë kryer nga forcat serbe dhe jugosllave, për të cilat askush nuk është mbajtur përgjegjës, përfshirë transferimin e organizuar të qindra trupave në Serbi, ku ato u hodhën në varreza masive.” Human Rights Watch raportoi më tej se “dhunimi u përdor si instrument lufte në Kosovë dhe duhet të ndëshkohet si i tillë. Burrat që kryen këto krime të tmerrshme duhet të vihen para drejtësisë.”

Duke pasur parasysh krimet e rënda të kryera kundër shqiptarëve të Kosovës, krijimi i një gjykate për të gjykuar dhe ndëshkuar udhëheqësit e tyre të kohës së luftës dukej i shtrembër. Në të vërtetë, Dhomat e Specializuara të Kosovës mund të jenë unike: një gjykatë e krijuar për të ndjekur penalisht viktimat dhe fitimtarët e një lufte, në vend të autorëve kryesorë dhe agresorëve të mundur. Shqiptarët e Kosovës e ndiejnë këtë kontradiktë në mënyrë të drejtpërdrejtë. Disa më kanë thënë se besojnë se Shtetet e Bashkuara ua kthyen shpinën për arsye që ata ende nuk mund t’i kuptojnë.

Ata shohin ish-udhëheqës që qëndrojnë në burg për vite me radhë pa u dënuar. Ndër të pandehurit janë Hashim Thaçi, ish-president dhe ish-kryeministër, si dhe Kadri Veseli, ish-kryetar i Kuvendit. Këta janë individë të njohur që u dorëzuan vullnetarisht kur u ngritën aktakuzat ndaj tyre. Ata nuk paraqesin rrezik arratisjeje dhe mbeten të pafajshëm derisa të provohet fajësia e tyre. Parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare mbështesin lirinë e tyre ndërkohë që hetimet dhe gjykimet vazhdojnë. Nëse dëshmitarët duhet të mbrohen, ekzistojnë mënyra për ta bërë këtë pa burgosur njerëz që nuk janë dënuar për ndonjë krim.

Mandati i Gjykatës bëhet edhe më i çuditshëm kur matet me qëllimin e saj fillestar. Ajo u krijua për të hetuar pretendimet në raportin e Marty-t, i cili përqendrohej kryesisht te trafikimi i organeve. Megjithatë, aktakuzat nuk e përmendin fare trafikimin e organeve. Në vend të kësaj, ato përqendrohen te përgjegjësia e udhëheqjes për sulme hakmarrëse të kryera nga aktorë të nivelit të ulët. Me fjalë të tjera, arsyeja kryesore për të cilën u krijua Gjykata nuk e udhëheq më procesin gjyqësor.

Ka kaluar shumë kohë që drejtësia t’u vihet në vend viktimave të luftës në Kosovë. Qindra mijëra njerëz u dëbuan nga shtëpitë e tyre. Shumë mijëra u vranë. Mijëra të tjerë u dhunuan. Drejtësia do të vijë kur autorët e këtyre krimeve të mbahen përgjegjës.

Ne e dimë se shumica dërrmuese e këtyre krimeve janë kryer nga forcat serbe të sigurisë. Janë pikërisht ata që duhet të jenë kryesisht në bankën e të akuzuarve.

A do të thotë kjo se kosovarët që kanë kryer krime duhet t’i shpëtojnë përgjegjësisë? Jo. Por nëse kosovarët janë të vetmit që mbahen përgjegjës, atëherë diçka është seriozisht e gabuar me sistemin. Derisa ky çekuilibër të korrigjohet, Dhomat e Specializuara të Kosovës do të sjellin pak paqe, pak besim ndërmjet komuniteteve dhe pak pajtim afatgjatë në Kosovë ose në rajonin më të gjerë.